ni: Denise Rose C. Tapay
Lumaki akong may paniniwala na ang sakit ay bahagi ng pagiging isang babae.
“Tiis-ganda,” ika nga nila. Ang mga katawan natin ay itinuturing na misteryo: bihirang pag-usapan ngunit patuloy na tinutuklas. Kakaunti pa rin ang mga mapagkakatiwalaang sanggunian hinggil sa women’s gynecological health (Peracullo, 2017). Kabilang na rito ang usapin sa menstruation o buwanang dalaw, na sa kasalukuyan ay itinuturing na isang maruming paksa. Ang hindi alam ng karamihan, ang lubhang pagsakit ng puson ay hindi normal, at maaaring maging sintomas ng iba pang mga sakit. Katulad ko, marami pa rin ang nabubuhay sa dilim, nangangapa, at umaasang maiibsan ang tila “invisible” na karamdamang ito: ang endometriosis.
Higit pa sa karaniwang ‘cramps’
Ang endometriosis ay isang kondisyon kung saan ang tisyu katulad ng matres o endometrium ay tumutubo sa labas nito. Ang mga tisyung ito ay pawang mga ligaw na damo, kumakapit sa mga obaryo, fallopian tubes, at maging sa labas ng bituka.
Dahil ang mga tisyung ito ay sumusunod pa rin sa siklo ng regla, sila ay namamaga at nagdurugo sa loob ng katawan. Ngunit dahil wala silang labasan, ang dugo ay naiipon at nagdudulot ng matinding pamamaga at mga pilat (scar tissue) na tila humihila sa mga lamang-loob.
Pagsasalarawan ng malusog na matres at ng matres na apektado ng endometriosis
Taong 2024 nang ma–diagnose ako ng endometriosis. Naaalala kong nagsimula ito sa mabibigat na daloy ng dugo sa pagitan ng aking mga menstrual cycles, na nagdulot ng lubhang masasakit na period cramps na tumatagal nang ilang oras, at kung minsan ay magdamagan pa. Kasabay pa nito ang pagsakit ng dibdib ko, fatigue, pagsusuka, at diarrhea. Sunod-sunod na pagkakataon akong isinugod sa ospital, pinagpasa-pasahan ng mga doktor at espesyalista, habang ang iba naman ay iminumungkahing ibuprofen o Buscopan lamang ang katapat ng mga sintomas na ito. Iba’t ibang gamot na rin ang inireseta sa akin: Celecoxib, Haemorex, Arcoxia, at iba pa.
Sa katunayan, maraming beses ko nang naramdaman na marahil ay dapat ipagpaliban ko na lamang ang sakit na pinagdadaanan ko sa tuwing ako’y nireregla. Naisip ko nang sumuko at sarilihin ang pasaning ito, hanggang noong Hunyo ng parehong taon, nakapagpatingin ako sa isang ospital sa Lipa. Nagsimulang luminaw ang lahat at sumailalim ako sa Transvaginal Ultrasound (TVS). Dito ko napag-alamang may bukol o cyst ako sa kaliwang obaryo, kasing laki ng isang tennis ball.
Sa edad na 19 anyos, inirekomendang sumailalim ako sa Total Abdominal Hysterectomy, isang operasyon kung saan tatanggalin na ang buong matres ko, kasama ang mga obaryo. Maagap ko itong tinanggihan dahil bukod sa mahal ang pagpapa-opera, mahirap para sa akin na tanggaping wala nang ibang paraan upang gumaling ako sa sakit na ito gayong napakabata ko pa.
Kaya naman, ini-refer ako sa isa pang gynecologist-endocrinologist na kalauna’y nagbigay sa akin ng kalayaan na mag-hormones. Tumigil ang pananakit ng puson ko sa loob ng halos isang taon na pag-inom ko nito, ngunit nagdulot naman ng kabi-kabilang side effects sa mura kong katawan: weight gain, fatigue, bleeding, at depression.
Matapos ang mahabang pakikipagdigmaan sa sakit na ito, nakahanap ako ng isa pang espesyalista sa laparoscopic surgery. Dito ay ipinaliwanag sa akin ang mga risks at benefits ng naturang procedure, kasama na ang pagtanggal (cut out/excise) sa kaliwang obaryo ko na ayon sa aking doktor ay “bugbog-sarado” na ng lumalaking bukol.
Ang laparoscopy ay isang minimally-invasive na paraan upang suriin at gamutin ang mild o severe na endometriosis.
Kabilang din sa mga inirekomenda sa mahabang gamutan ng endometriosis ay ang pagpapaturok ng GnRH o Gonadotropin-Releasing Hormone na pumipigil sa ovulation at nagdudulot ng panandaliang menopausal state upang pigilan ang paglikha ng labis na estrogen at maiwasan ang pananakit ng puson. Gayundin, kakailanganing uminom ng mga calcium supplements dahil sa posibleng bone density loss o pagrupok ng mga buto.
Mga sintomas ng endometriosis
Ilang buwan rin ang lumipas bago ako nagkaroon ng lakas ng loob na tumapak sa ospital at magpasuri sa mga espesyalista, idagdag mo pa ang lumolobong presyo ng mga lab tests at check-up fees sa ospital.
Kaya naman, ito ang ilan sa mga sintomas ng endometriosis na hindi dapat ipagsawalang-bahala:
- Nakakaparalisang dysmenorrhea, kung saan ang sakit ng puson ay nagdudulot ng pagsusuka o pagkahimatay;
- Labis na pelvic pain, kung saan ang puson at pinakaibabang bahagi ng likod ay sumasakit kahit wala kang regla;
- Sakit sa pakikipagtalik;
- Sakit sa pagdumi o pag-ihi, lalo na tuwing panahon ng iyong buwanang dalaw;
- Infertility o kahirapan sa pagbuo ng anak.
Tandaan na hindi limitado lamang sa mga nabanggit ang mga sintomas ng endometriosis. Kung mayroong nararamdamang abnormal na pagsakit ng puson, mangyaring magpatingin kaagad sa pinakamalapit na ospital sa inyong lugar.
Pagkakaiba ng ‘endometriosis’ at ‘polycystic ovarian syndrome (PCOS)’
Maraming nag-aakala na kapag masakit ang puson ng isang babae o ‘di kaya ay nagpapakita ng abnormal na siklo ng regla, matatawag na agad itong polycystic ovarian syndrome o PCOS. Subalit, mali ang haka-hakang ito. Dahil sa kakulangan ng impormasyon sa pag-mainstream ng endometriosis bilang isang seryosong karamdaman na dapat bigyan ng karampatang atensyong medikal, nagkakaroon ng tinatawag na ‘stereotyping’ sa mga sintomas nito na nagdudulot ng higit pang misimpormasyon sa lipunan.
Ayon sa American University of the Caribbean School of Medicine, ang PCOS ay nangyayari kapag ang mga ovary ay gumagawa ng napakaraming male hormones na tinatawag na androgens. Nagdudulot ito ng kawalan ng balanse sa pagitan ng estrogen at androgens, na maaaring humantong sa labis na pagtubo ng buhok at pagkagambala sa obulasyon.
Sa isang tipikal na ikot ng obulasyon, ang isang mature na itlog ay inilalabas mula sa mga ovary upang ma-fertilize ng male sperm. Kapag hindi na-fertilize ang itlog, aalis ito sa katawan sa panahon ng menstrual cycle. Sa PCOS, ang isang babae ay maaaring magkaroon ng problema sa paglikha ng sapat na mga hormone upang mag-ovulate, na nagiging sanhi ng mga itlog na nakulong sa loob ng mga ovary.
Ang maliliit na sac na puno ng likido, o mga cyst, ay maaaring mabuo sa loob ng mga obaryo, bagaman hindi ito palaging nangyayari. Ang bawat cyst ay naglalaman ng mga itlog na hindi mailalabas. Bilang resulta, ang mga ovary ay lumalaki nang tuluyan, lalo na kung hindi ito maaagapan. Sa buong mundo, PCOS ang nananatiling pangunahing sanhi ng infertility o kahirapan sa pagbuo ng supling (World Health Organization).
Samantala, ang endometriosis naman ay usapin ng pamamaga at labis na paglaki ng mga tisyu sa labas ng matres. Kung ang PCOS ay usapin ng hormones at ovulation, ang endometriosis ay patungkol sa matres at sa lubhang pamamaga nito, na maaaring kumalat sa digestive system ng isang indibidwal. Ayon sa U.S. Office on Women’s Health, hindi pa lubos matukoy ng mga eksperto kung ano ang mga posibleng sanhi ng karamdamang ito, subalit tinitingnan ang genetics, family history, at retrograde menstruation (paurong na flow ng dugo sa tuwing nireregla) bilang mga pangunahing dahilan sa pag-usbong ng endometriosis sa bumabatang populasyon.
Pagkakaiba ng mga sintomas ng polycystic ovarian syndrome (PCOS) at ng endometriosis
Sa kasalukuyan, wala pa ring gamot na nadidiskubre upang maibsan ang PCOS at endometriosis (WHO, 2022). Gayunpaman, hindi dapat ito maging balakid upang ipakita ang suporta sa kapwa babae, mahal sa buhay, kaibigan, at mga kakilala na nahaharap sa ganitong pagsubok.
Ugaliing magtanong, makinig, at kung maaari ay samahan sila sa kanilang mga check-ups sa ospital. Himukin silang mag-ehersisyo, kumain ng masusustansyang pagkain, at mag-adopt ng maayos na lifestyle management. Sa ganitong paraan, mararamdaman nilang tunay na suportado sila ng kanilang komunidad sa paglaya mula sa endometriosis.
Pagpapatuloy ng ‘laban’
Ang endometriosis ay usaping higit pa sa pagiging babae. Labas ito sa kasarian; ito ay hamon sa ating pagkatao. Hanggang mayroong iilan sa atin na dumaranas ng hagupit ng sakit na ito, kasabay ng ‘di-makatarungang akses sa healthcare at kakulangan sa mga resources, tiyak na magpapatuloy ang ating laban.
Ngayong Pandaigdigang Buwan ng mga Kababaihan, hamon sa ating lahat na tingnan ang bawat kuwento ng pagdurusa bilang mitsa ng pagbabago. Panahon na upang wasakin ang pader ng katahimikan at unawain ang endometriosis bilang isang panlipunang krisis na nangangailangan ng agarang tugon.
Higit sa lahat, para sa iyo na kasalukuyang yakap ang iyong hot water bag at pilit na bumabangon sa kabila ng kirot: tandaan mong hindi ka nag-iisa sa dilim. May mga kamay na handang umalalay, mga boses na handang sumigaw para sa iyo, at isang komunidad na naniniwalang ang iyong kalusugan ay hindi dapat maging isang lihim na pasanin. Huwag magdalawang-isip na magpatingin sa mga doktor at manatiling updated sa mga libreng screenings sa inyong lugar.
Tandaan, hindi ka mahina—ikaw ay isang tunay na mandirigma.
Mabuhay ka, babae!
Mga Sanggunian:
American University of the Caribbean School of Medicine. (n.d.) Endometriosis vs PCOS: Differences and Similarities Explained. AUC School of Medicine. https://www.aucmed.edu/blog/endometriosis-vs-pcos-explained
Endometriosis (n.d.). U.S. Office on Women’s Health. https://womenshealth.gov/a-z-topics/endometriosis
Peracullo, J. C. (2017). Living with Endometriosis in the Philippines. Asia-Pacific Social Science Review, 17(2). https://doi.org/10.59588/2350-8329.1114
Surrey, E. S. (2022). GnRH agonists in the treatment of symptomatic endometriosis: a review. F&S Reports, 4(2), 40–45. https://doi.org/10.1016/j.xfre.2022.11.009
World Health Organization: WHO & World Health Organization: WHO. (2026, January 22). Polycystic ovary syndrome. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/polycystic-ovary-syndrOme